Hai mươi năm trướcềnthốngViệtNamVịchuacứunguyvàcâuchuyệnthịtrườcanh chua nổi tiếng， ghé chợ Đồng Xuân (Hà Nội)， tôi thấy từng rổ chanh truyền thống xếp kín góc chợ. Người bán hàng rong gọi đó là “chanh ta”， vỏ mỏng， mọng nước。hạt nhỏ li ti. Bây giờ， quay lại chợ， quầy trái cây vẫn có chanh， nhưng phần lớn là chanh không hạt nhập từ nơi khác. Chanh truyền thống không biến mất， chỉ là nó ít xuất hiện hơn， và người trồng phải tính toán kỹ hơn để giữ vườn.Chanh truyền thống ở Việt Nam không chỉ một giống. Ở miền Bắc， người ta quen với chanh giấy vỏ mỏng， thơm nồng。dùng pha nước chấm hay ướp muối. Vào miền Nam， chanh bông hồng hay chanh núm to tròn lại được ưa chuộng bởi độ chua thanh， ít the. Tôi từng hỏi một bà cụ bán chanh ở Bến Tre: “Sao không trồng chanh không hạt cho dễ bán” Cụ cười: “Chanh không hạt bán được giá， nhưng chanh truyền thống để thờ cúng， làm mứt， nấu canh chua. Mùi nó khác lắm”Thực tế， chanh truyền thống đang đối mặt với bài toán năng suất. Nhiều vườn chanh ở Hưng Yên， Tiền Giang cho năng suất thấp hơn giống mới 20-30%. Cây chanh truyền thống dễ bị bệnh vàng lá， greening， trong khi giống chanh không hạt được ghép trên gốc chống bệnh tốt hơn. Một chủ vườn ở Vĩnh Long kể: “Tôi giữ hai công chanh truyền thống để bán cho mối quen ở Sài Gòn。
còn lại chuyển sang chanh không hạt. Khách sành ăn vẫn tìm chanh ta， nhưng số đó ít”Dù vậy， chanh truyền thống vẫn có chỗ đứng riêng. Trong các quán ăn miền Tây， chén nước mắm chanh truyền thống phải có vị chua gắt， thơm rễ， khác hẳn chanh không hạt. Tôi nhớ lần ăn bún cá ở Cần Thơ。
bà chủ quán nhất quyết không dùng chanh không hạt: “Chanh đó chua nhưng thiếu mùi. Chanh truyền thống vắt vào nồi canh chua mới đúng điệu” Những lời như vậy khiến tôi tin rằng chanh truyền thống không chỉ là cây trồng， mà còn là một phần ký ức vị giác.Thị trường xuất khẩu cũng có tín hiệu lạc quan. Một số doanh nghiệp ở Đồng bằng sông Cửu Long đã thử nghiệm đóng gói chanh truyền thống muối ớt， chanh sấy khô gửi sang Nhật。Hàn. Giá trị không cao bằng chanh tươi không hạt， nhưng bù lại， câu chuyện “chanh truyền thống” bán được cho người tiêu dùng quan tâm đến nguồn gốc. Tôi cho rằng hướng đi này khả thi nếu người trồng giữ được vùng nguyên liệu ổn định. Còn hiện tại， đi chợ， thấy ai bán chanh vỏ mỏng， hạt nhỏ， tôi vẫn mua vài lạng. Vị chua ấy đánh thức buổi trưa quê nhà.
