Hai năm trở lại đâyềnthốngViệtTừvườnnhàđếnxuhướngtiêudùngmớdọn nhà nhanh， người tiêu dùng Việt bắt đầu quay lưng với chanh nhập ngoại， tìm về những quả chanh truyền thống nhỏ， vỏ mỏng， mọng nước. Chị Nguyễn Thị Hoa， tiểu thương chợ Bà Chiểu (TP.HCM)。cho biết mỗi ngày chị bán hết hơn 20kg chanh giấy và chanh đào， gấp đôi so với năm 2022. “Khách quen bảo chanh ta thơm hơn， pha nước hay ướp muối đều ngon. Mấy loại chanh to nhập khẩu nhìn đẹp nhưng nhạt lắm”， chị Hoa nói trong lúc thoăn thoắt cân chanh cho khách.
Chanh truyền thống ở Việt Nam không chỉ có một loại. Ở miền Bắc， chanh đào (còn gọi chanh vàng) nổi tiếng với vị chua thanh， hậu ngọt， thường được dùng ngâm mật ong trị ho. Miền Nam chuộng chanh giấy vỏ mỏng， nhiều nước， hạt ít. Miền Trung lại có chanh chua (chanh xanh) nhỏ như ngón tay cái， cực kỳ thơm， dùng để chấm muối ớt. Mỗi vùng miền đều tự hào về giống chanh bản địa của mình. Ông Trần Văn Lực， nông dân trồng chanh hơn 30 năm ở Hưng Yên， kể: “Giống chanh đào nhà tôi giờ hiếm lắm. Cả xã chỉ còn vài hộ giữ được cây mẹ. Nhưng nhờ thương lái đặt mua tận vườn。giá cao gấp ba lần chanh thường， nên tôi quyết giữ lại”Sự trở lại của chanh truyền thống gắn với làn sóng tiêu dùng thực phẩm bản địa， an toàn. Nhiều cửa hàng thực phẩm sạch ở Hà Nội và TP.HCM đã đưa chanh ta vào danh mục “đặc sản vùng miền”. Chị Lê Thu Trang。chủ một cửa hàng trên đường Phan Xích Long (TP.HCM)， chia sẻ: “Khách mua chanh truyền thống thường là người nội trợ lâu năm hoặc các bạn trẻ quan tâm đến nguyên liệu tự nhiên. Họ sẵn sàng trả 60.000-80.000 đồng/kg， cao hơn chanh thường 20-30%” Đáng chú ý， các quán cà phê rang xay cũng bắt đầu dùng chanh giấy thay chanh nhập để pha trà chanh， vì hương thơm tự nhiên không bị lẫn mùi hóa chất.Tuy nhiên， nguồn cung chanh truyền thống đang thu hẹp dần. Đô thị hóa khiến nhiều vườn chanh ở Hưng Yên， Hải Dương bị chuyển đổi mục đích. Giống chanh đào thuần chủng ngày càng khan hiếm， trong khi chanh giấy dễ trồng hơn nhưng năng suất không ổn định do sâu bệnh. Anh Nguyễn Văn Tú， kỹ thuật viên nông nghiệp ở Tiền Giang， nhận định: “Nông dân trẻ ít mặn mà với chanh ta vì lợi nhuận không cao bằng sầu riêng hay mít. Nếu không có chính sách bảo tồn giống và đầu ra ổn định。chanh truyền thống có thể mai một trong 10 năm tới”Dù vậy。tín hiệu tích cực đến từ các hợp tác xã. Tại Hưng Yên， một nhóm nông dân đã thành lập tổ hợp tác trồng chanh đào theo hướng hữu cơ， ký hợp đồng bao tiêu với chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch. Giá bán ổn định， người trồng yên tâm giữ giống. Còn ở miền Tây， một số nhà vườn chuyển sang trồng chanh giấy xen canh dừa， vừa có thu nhập ngắn hạn vừa bảo tồn cây bản địa. Chanh truyền thống không chỉ là gia vị， mà còn là ký ức vị giác của nhiều thế hệ. Giữ được nó trong bữa ăn hôm nay là cách thiết thực nhất để bảo tồn di sản nông nghiệp Việt.
