Chiếc bánh ít nhỏ xinh nằm gọn trong lòng bàn tayánhít–mónquàquêdẻothơmgiữaphốthịchả cá dưới 200 nghìn， vỏ nếp trắng ngần， nhân đậu xanh vàng ruộm， thơm mùi lá chuối. Người Sài Gòn giờ ít ai còn nhớ công thức bánh ít truyền thống， nhưng ở những con hẻm nhỏ quận 3， quận 5， vẫn có những bà cụ ngồi gói từng chiếc bánh mỗi sáng. Tôi tình cờ ghé qua một gánh hàng rong trên đường Nguyễn Thị Minh Khai。thấy bà cụ đã ngoài bảy mươi， tay thoăn thoắt nặn bột， gói nhân， bọc lá. Bà bảo: “Làm bánh ít khó nhất là khâu nhào bột， nước ấm vừa phải， nhồi đều tay cho bột dẻo mà không dính” Công thức bánh ít gia truyền của bà không có gì cầu kỳ: gạo nếp ngon ngâm bốn tiếng， xay nhuyễn， ép bớt nước rồi nhào với chút muối. Nhân bánh là đậu xanh hấp chín， giã nhuyễn， trộn đường và dừa nạo. Mỗi chiếc bánh ít được nặn thành hình chóp nhọn， gói trong lá chuối tươi， hấp cách thủy chừng hai mươi phút.Công thức bánh ít ấy nghe đơn giản nhưng để có được vị dẻo thơm đúng điệu， người làm phải canh lửa thật khéo. Bà cụ kể， ngày xưa bánh ít là món quà quê dâng cúng tổ tiên trong dịp giỗ chạp， Tết Đoan Ngọ. Giờ đây， lớp trẻ chuộng bánh ngọt kiểu Âu。bánh ít dần vắng bóng trên mâm cỗ. Nhưng với những người xa quê， hương vị ấy vẫn là cả một trời ký ức. Chị Hoa， một khách quen của bà cụ， chia sẻ: “Mỗi lần ăn bánh ít， tôi nhớ mẹ tôi ngày trước. Mẹ tôi cũng gói bánh ít mỗi khi Tết đến. Giờ mẹ mất rồi， tôi mua bánh của bà cụ để nhớ lại hương vị cũ” Công thức bánh ít không chỉ là cách làm bánh， mà còn là cách lưu giữ ký ức.
Thực tế， không nhiều người trẻ biết công thức bánh ít chuẩn vị miền Nam. Trên các diễn đàn ẩm thực， thỉnh thoảng có bạn hỏi cách làm bánh ít nhân tôm thịt – một biến tấu của bánh ít truyền thống. Nhưng công thức bánh ít nhân ngọt vẫn phổ biến hơn cả. Tôi thử làm theo lời bà cụ: một phần bột nếp。nửa phần đậu xanh， đường vừa đủ， thêm chút vani cho thơm. Lần đầu tiên， bột nhão quá， bánh bị bở. Lần thứ hai， tôi canh nước kỹ hơn， bánh dẻo dai， nhân ngọt dịu. Cảm giác tự tay gói được chiếc bánh ít đúng vị thật khó tả. Công thức bánh ít ấy， nếu không có người chỉ dẫn tận tình， rất dễ thất bại. Bà cụ bảo: “Làm bánh ít phải có tâm. Mình nghĩ đến người ăn， bánh mới ngon”Ở các tỉnh miền Tây， bánh ít còn được gọi là bánh ít trần， ăn kèm với nước cốt dừa. Công thức bánh ít trần cũng tương tự， nhưng phần vỏ được nặn dẹt hơn。nhân đậu xanh hoặc nhân dừa. Người miền Tây thường làm bánh ít trong những dịp cúng ông bà， hoặc đơn giản là món quà vặt buổi chiều. Tôi có dịp về Cần Thơ， thấy bà ngoại của một người bạn làm bánh ít bằng bột gạo nếp pha chút bột năng để vỏ dai hơn. Bà bảo: “Bánh ít ngon nhất là khi còn nóng， ăn với nước cốt dừa béo ngậy” Công thức bánh ít ấy được bà truyền lại cho con cháu， như một phần hồn quê không thể thiếu.Giữa nhịp sống hối hả， những chiếc bánh ít nhỏ bé vẫn lặng lẽ tồn tại. Công thức bánh ít không chỉ nằm trong sách vở， mà còn trong đôi tay của những người phụ nữ tảo tần. Tôi tin rằng， dù bánh Tây， bánh Nhật có phổ biến đến đâu， bánh ít vẫn giữ một vị trí riêng trong lòng người Việt. Bởi lẽ， mỗi chiếc bánh ít là một câu chuyện， một ký ức。một phần của quê hương.
